موزه ی کتابهای مینیاتوری باکو تنها موزه کتابهای مینیاتوری در جهان است که در قسمت شهر قدیم (ایچیری شهر)، مرکز تاریخی باکو، در کنار بنای شیروان شاه، قرار دارد. این موزه فعالیت خود را از تاریخ دوم آوریل سال ۲۰۰۲ آغاز کرده است و در تاریخ بیست و سوم آوریل سال ۲۰۰۲، یعنی در روز جهانی کتاب و حق نشر، به طور رسمی برای بازدیدگنندگان افتتاح شد.

در این موزه بسیار کوچک هزاران کتاب مینیاتوری نگهداری میشود که بسیاری از آنها از نظر محتوا و شکل ظاهری در دنیا نظیر ندارند. برخی از این کتابها به اندازهای کوچک هستند که برای خواندن آنها باید از میکروسکوپ استفاده کرد. تعداد کثیری کتاب مینیاتوری به زبانهای مختلف نیز از دیگر کشورهای جهان به این موزه اهدا شده است.
مجموعههای به نمایش در آمده در این موزه به همت ظریفا سالاخووا، خواهر طاهیر سالاخوف، نقاش و طراح معروف آذربایجانی، در طول سی سال جمعآوری شدهاند. پدر آنها تیمور سالاخوف یکی از قربانیان سرکوبهای استالین بود. وی در سال ۱۹۳۷ دستگیر شده و مدت کمی پس از آن اعدام شد. مادر آنها که سونا نام داشت پس از دستگیری همسرش مسئولیت اداره خانواده را به عهده داشت. تا سال ۱۹۵۶و پس از مرگ استلین آنها در مورد اعدام پدرشان هیچ اطلاعاتی نداشتند. با وجود شرایط دشوار زندگی، این خواهر و برادر به موفقیت دست یافتند. ظریفا که از کودکی به شدت به کتاب و کتاب خوانی علاقه داشت به جمع آوری کتابهای مینیاتوری پرداخت. اولین بار یک کتاب کوچک که البته به اندازهای کوچک نبود که در حوزه کتابهای مینیاتوری قرار بگیرد، نظر ظریفا را به خود جلب کرد و این جرقهای برای جمعآوری کتابهای کوچک در ذهن او بود. این کتاب یک نسخه چاپی از کتاب معروف داستان حیوانات از نویسنده بزرگ ايوان كريلوف به زبان روسی بود که در سال ۱۹۸۲ یعنی ۴۵ سال پس از نگارش این کتاب، به چاپ رسیده بود. ظریفا هنوز از این کتاب به عنوان محبوبترین کتابهای خود یاد میکند. یکی دیگر از کتابهای مینیاتوری که ظریفا در میان کتابهای مجموعه اش بیشتر به آن علاقه دارد یک جلد قرآن مینیاتوری متعلق به قرن نوزدهم میباشد. یک بانوی کهن سال از روستاهای حومه باکو این کتاب نفیس را به ظریفا هدیه داده است.

مجموعه شخصی او شامل ۶۵۰۰ کتاب مینیاتوری از ۶۴ کشور جهان است. اکنون ظریفا موسس و مدیر تنها موزه کتابهای مینیاتوری جهان، محل نگهداری و نمایش هزاران جلد کتاب کوچک، است. او در مورد اهداف خود و موزه کتابهای مینیاتوری با کو میگوید: “آنچه من واقعاً میخواهم این است که کودکان از موزه کتابهای مینیاتوری باکو دیدن کنند و از این طریق با کتاب آشنا و به آن علاقهمند شوند.” وی همچنین اضافه میکند: “جوانان ما باید شور و شوق کتابخوانی پیدا کنند. کتابهای درسیِ مدرسه و دانشگاه برای زندگی کافی نیستند. آنها باید تشنه مطالعه و دانشاندوزی برای پیشرفت خود باشند.”

در طول بیست سال گذشته، وقتی ظریفا تازه کار خود را آغاز کرده بود، با وجود محدودیتهای شدیدی که مقامات شوروی در مورد مسافرتهای بینالمللی و برقراری ارتباطات با دیگر کشورها ایجاد کرده بودند، او موفق شد ۴۳۰۰ کتاب مینیاتوری از سراسر جهان گردآوری کند. اکنون بیش از ۳۶۰۰ عدد از این کتابهای مینیاتوری که با وجود تلاش بیست ساله او در کنار هم قرار گرفتهاند، در موزه کتابهای مینیاتوری باکو نمایش داده میشوند.

کتابهای مینیاتوری
به اعتبار او تعداد زیادی از این کتابهای مینیاتوری خریداری نشدهاند بلکه حاصل سالها تبادل فرهنگی و برقرای ارتباط دوستانه با دیگر ملتها و در واقع هدایایی از دیگر کشورهای جهان به تنها موزه کتابهای مینیاتوری جهان در باکو میباشند. هر یک از این کتابهای کوچک قصه خود را دارند. قصهای درباره راهی که طی کردهاند تا به مجموعه ظریفا بپیوندند و در زیر یک سقف با نام موزه کتابهای مینیاتوری باکو به نمایش در بیایند.

کتابهای مینیاتوری بر اساس اندازه به چهار دسته تقسیم میشوند:
• ماکرو مینی: ۳ تا ۴ اینچ
• مینی: ۱ تا ۳ اینچ
• میکرو مینی: ۱.۴ تا ۱ اینچ
• الترا میکرو مینی (فوق کوچک): کوچکتر از ۱.۴ اینچ

جذابیت این کتابهای کوچک تنها به دلیل اندازه بسیار کوچک آنها نیست بلکه کاربرد اصلی کتابهای مینیاتوری نگهداری و حمل و نقل آسان آنها است. قدیمیترین کتاب مینیاتوری به زمان قرون وسطی تعلق دارد و نوعی کتاب دستنویس است و در واقع انجیل مورد استفاده بزرگزادگان بوده است. و اولین کتاب مینیاتوری چاپی نیز کتابی به نام “Diurnale Moguntinum” میباشد که در سال ۱۴۶۸ توسط پیتر اسچوفر، معاون و جانشین یوهان گوتنبرگ چاپ شده است.

طیف گسترده کتابهای مینیاتوریِ موزه کتابهای مینیاتوری باکو
ظریفا از آن جهت به مجموعه خود میبالد که دامنه گسترده بینالمللیاي را شامل میشود، در واقع در مجموعه ظریفا که تنها یکی از چندین مجموعه موجود در موزه کتابهای مینیاتوری باکو است، کتابهایی از ۴۷ کشور دنیا وجود دارند که به زبانهای گوناگونی از جمله آذری، روسی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، اسپانیایی، ایتالیایی، فنلاندی، مجارستانی، لهستانی، ویتنامی و غیره میباشند.

زمان انتشار برخی مجموعههای کتابهای مینیاتوریِ این موزه به دوره اتحادیه جماهیر شوروی و یا پس از انقلاب روسیه برمیگردد. علاوه بر این کتابها؛ مجموعه کتابهایی از مولداوی، گرجستان، اوکراین، بلاروس و جمهوریهای آسیای مركزي و اروپا در این موزه به نمایش درآمدهاند. همچنین نسخههای نادری از آثار کارنئی ایوانوویچ چوکوفسکی، آلکساندر سرگییویچ پوشکین، فیودور میخایلوویچ داستایفسکی، آگنیا لوونا بارتو و نیکالای واسیلیيویچ گوگول در میان مجموعه کتابهای ذخیره شده در این موزه یافت میشوند.

همچنین کتابهای مینیاتوری از نویسندههای کلاسیک بسیار معروف از جمله نظامی گنجوی، میرزا فتحعلی آخوندوف(آخوندزاده)، محمد فضولی، نسیمی، واقف، خورشید بانو ناتوان(یکی از بهترین غزلگویان تاریخ آذربایجان است که بیشتر شعرهایش را به زبان ترکی آذربایجانی و فارسی سروده است. وی در اشعارش ناتوان تخلص مینمود) و بسیاری دیگر از مشاهیر ادبیات در این موزه به نمایش گذاشته میشود.

در کل موزهی کتابهای مینیاتوری باکو به ۱۵ بخش تقسیم شده است و ۲۵ نمایشگاه کوچک دارد. دستهبندیهای کتابهای این موزه به این ترتیب است: کتابهایی از نویسندگان آذربایجانی، قدیمیترین کتابها، کوچکترین کتابها، کتابهای کودکان، کتابهای دوران اتحاد جماهیر شوروی، کتابهای نویسنده بزرگ پوشکین، کتابهایی از کشورهای منطقه بالتیک، کتابهایی از آسیای مركزي و کتابهای بینالمللی.

قدیمیترین کتابِ این موزه یک جلد قرآن مینیاتوری متعلق به قرن هفدهم است. همچنین یک کتاب مینیاتوری به نام “تاریخ انگلستان” در این موزه نگهداری میشود که در سال ۱۸۱۵ در لندن تولید شده است. پنج جلد کتاب مینیاتوری کهن به زبان فرانسه نیز در این قسمت از موزه وجود دارند که تحت عنوان “ماجرای لاویاس جوان در یونان” بوده و در سال ۱۸۱۷ منتشر شده است. ظریفا این مجموعه پنج جلدی بسیار جالب را از یک مغازه عتیقه فروشی در پاریس خریداری کرده است. از دیگر کتابهای فرانسوی این بخش میتوان به یک کپی از “افسانههای لافونتین اشاره کرد که در سال ۱۸۵۰ در پاریس منتشر شده است. همچنین یک مجموعه حاوی شعری بسیار زیبا به نام “عاشق غریب” در این بخش مورد توجه ویژه بازدیدکنندگان قرار دارد که نوشته لرمانتف است و در سال ۱۸۹۲ در خارکف در کشور اوکراین به چاپ رسیده است. کتاب مینیاتوری با نام “بیوگرافی لرمانتف” نیز که زندگینامه این شاعر برجسته رمانتیک روس است و در سال ۱۸۹۳ در کیيف، خارکف چاپ شده است، در این بخش قرار دارد.

بخش کوچکترین کتابهای مینیاتوری
ژاپنیها تولیدکنندگان کوچکترین کتاب مینیاتوری قابل خواندن (با ذرهبین) هستند. با اندازهی دو میلیمتر در دو میلیمتر، وقتی یکی از این کتابها را روی دست میگذاریم بیشتر شبیه یک لکه بر روی دست است. در بخش کوچکترین کتابهای موزهی کتابهای مینیاتوری باکو، سه عدد از این کتابهای کوچک ژاپنی وجود دارد که در سال ۱۹۷۸ در توکیو به چاپ رسیدهاند. نامهای این سه کتاب “زبان گلها”، “سنگ تولد” و “نشانههای زودیاک” است.

کوچکترین کتاب مینیاتوری چاپ شده در اتحادیه جماهیر شوروی سابق، در سال ۱۹۸۵ در مسکو به چاپ رسيد که اندازه آن شش میلیمتر در نه میلیمتر است؛ اين كتاب “معجزه آساترین” نام دارد و شامل بخشهایی از آثار پوشکین و ماکسیم گورکی است که به پنج زبان روسی، انگلیسی، ایتالیایی، فرانسوی و آلمانی ترجمه شده است.

بخش کتابهای مینیاتوری از دوران اتحادیه جماهیر شوروی
در دوره اتحادیه جماهیر شوروی در سالهای ۱۹۲۰ تا ۱۹۹۱ در مسکو دو ناشر اصلی کتابهای مینیاتوری با نامهای “نشر کتاب” و “نشر ادبيات”، وجود داشت. در این دوره همچنین انجمن دوستاران کتابهای مینیاتوری تاسیس شده بود که دو بار در مسکو گرد هم میآمدند. کتابهای مینیاتوری تولیدشده در دوران اتحادیه جماهیر شوروی بیشتر برای مطرح کردن ایدئولوژیهای سیاسی منتشر میشدند. به عنوان مثال قانون اساسی شوروی و جماهیر آن از جمله جمهوری آذربایجان که در سال ۱۹۷۸چاپ شد.

طبیعتاً اکثر کتابهای این دوره به لنین ربط دارند. دو عدد از کتابهای مینیاتوری این بخش از موزهی کتابهای مینیاتوری باکو به استالین ربط دارند. نامهای این دو کتاب “نتایج حاصل از پنج سال اول” و “دستورات فرمانده کل قوا” است که کتاب اول در سال ۱۹۳۳ و کتاب دوم ده سال بعد یعنی در سال ۱۹۴۳ منتشر شدند. این کتابها در میان سربازان توزیع میشد و در طول جنگ جهانی دوم (جنگ بزرگ میهنی) سربازان این کتابها را به همراه خود داشتند. در این موزه کتابهای مربوط به رهبران جنبش کمونیستی بینالمللی در یک ویترین ویژه به نمایش در میآیند؛ رهبرانی مانند مارکس، انگلس، لنین، آندروپوف، تیتوف، جروجی دمیتروف، و کتابهایی در مورد سخنرانیهای برخی دیگر از رهبران حزب کمونیست.

بخش کتابهای نویسنده بزرگ پوشکین
دو ویترین مجزا نیز در گوشهای از این موزه قرار دارند که کتابها و آثار پوشکین و کتابهایی درباره او و آثارش را نمایش میدهند. تعداد کتابهای این دو قفسه جمعاً به ۳۲۰ عدد میرسد. یونسکو سال ۱۹۹۹ را دویستمین سالگرد پوشکین اعلام کرد و به همین مناسبت کتابهای زیادی در مورد او و آثارش، در سراسر دنیا به چاپ رسید. بسیاری از آثار پوشکین در موزه کتابهای مینیاتوری باکو وجود دارند که به عنوان نمونه میتوان به کتاب “يوگني آنگين” اشاره کرد که در زمان حیات پوشکین در سال ۱۸۳۷ منتشر شد. همچنین نسخههای مینیاتوری کتابهای ” قصههای بلکین” و ” بیبی پیکگ” از آثار معروف پوشکین، در این موزه مورد استقبال بازدیدکنندگان قرار دارند. در این موزه همچنین یک کتاب بسیار کوچک از اشعار پوشکین که به شهر مسکو اختصاص داده شده است، وجود دارد.

بخش کتابهای مینیاتوری بینالمللی
یکی از کتابهای بسیار باارزش این موزه که در بخش کتابهای مینیاتوری نگهداری شده و به نمایش در میآید، کتاب سخنرانی مراسم تحلیف جان فیتز جرالد کندی، رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا که در ساختمان کنگره در واشنگتن دی سی در تاریخ بیستم ژانویه سال ۱۹۶۱ ارائه شد، میباشد. همچنین در این بخش میتوان کتابهای ارزشمندی از آثار ادبی نویسندگان بریتانیایی و امریکایی یافت؛ آثاری از ویلیام شکسپیر، بابی برنز، کانن دویل، جک لندن، ادگار آلن پو، ارنست همینگوی، اُهنری و برخی دیگر از نویسندگان بزرگ بریتانیایی و امریکایی. یک جلد کتاب مینیاتوری از پرنسس دی که به تازگی به چاپ رسیده است نیز زینت بخش مجموعه کتابهای مینیاتوری بینالمللی موزه کتابهای مینیاتوری باکو است.

بخش انتشارات کتابهای مینیاتوری
ظریفا سالاحوف مدیر موزه کتابهای مینیاتوری باکو، خودش نیز تعدادی کتاب مینیاتوری منتشر کرده است. به عنوان نمونه او یک کتاب مینیاتوری در اندازه ۷ میلیمتر در ۵ میلیمتر سازماندهی کره است که موضوع آن در ارتباط با ریاست جمهوری حیدر علیاف میباشد. عنوان این کتاب “سخنرانی مراسم تحلیف رئیس جمهور جمهوری آذربایجان” (عهد وفاداری به کشور، دولت و مردم) است و یادآور زمانی است که حیدر علیاف در تاریخ دهم ماه اکتبر سال ۱۹۹۳ به کاخ ریاست جمهوری رفت. متن کتاب به زبان روسی و انگلیسی است و در سال ۱۹۹۵ به چاپ رسیده است. البته تنها تعداد محدود پانصد جلد از این کتاب منتشر شده است.

ظریفا همچنین در سال ۱۹۹۶ قانون اساسی جدید جمهوری آذربایجان (چهارمین در تاریخ آذربایجان) را منتشر نمود. هدف او از انتشار این کتاب گرامیداشت روز تصویب سند مجلس در اواخر سال ۱۹۹۵ بود. با این که این کتاب پس از این که آذربایجان استقلال یافته بود منتشر شد اما متن آن سیریلیک است، درست شبیه اکثریت کتابهای دیگرِ منتشر شده در این دوره. سومین کتاب مینیاتوری که ظریفا منتشر کرده است سخنرانی حیدر علیاف رئیس جمهور در تاریخ ۲۰ سپتامبر سال ۱۹۹۴، به مناسبت امضای “قرارداد قرن” بود.

مجموعهها و مراکز مشابه
تنها یک موسسه دیگر وجود دارد که به نگهداری کتابهای مینیاتوری اختصاص دارد که در شهر گورلووكا در اوکراین واقع است اما برعکس موزه کتابهای مینیاتوری باکو خصوصی نیست و توسط مقامات شهری تامین می شود. ونيامين الكساندروويچ رازوموف، که از آشناهای ظریفا بوده است از سال ۱۹۴۰ به جمعآوری کتابهای مینیاتوری میپرداخت و پیش از مرگ خود در سال ۲۰۰۱ این مجموعه با ارزش که شامل۷۰۰۰ جلد کتاب مینیاتوری و حاصل سالها تلاش او بود را به این شهر اهدا کرد تا موزهای از کتابهای مینیاتوری ساخته شود.

نيكونج واگاديا نیز فردی هندی است که نامش به عنوان دارنده بزرگترین مجموعه کتابهای مینیاتوری در جهان، در کتاب رکوردهای جهانی گینس در تاریخ بیست و دوم ماه نوامبر سال ۲۰۰۹ ، به ثبت رسیده است. از سال ۱۹۸۸ تا نوامبر سال ۲۰۰۹، وی موفق به جمعآوری ۲۵۸ کتاب مینیاتوری گوناگون شده است. اندازه کوچکترین کتاب مینیاتوری در مجموعه او ۱۹ میلیمتر در ۲۷ میلیمتر و اندازه بزرگترین کتاب او ۴۷ میلیمتر در ۵۵ میلیمتر میباشد.

تبادل کتابهای مینیاتوری
در حال حاضر، هیچ کتاب مینیاتوری برای فروش در موزه کتابهای مینیاتوری باکو وجود ندارد. با این وجود اگر کسی یک جلد کتاب مینیاتوری به این موزه اهدا کند که نمونهای از آن در مجموعه کتابهای موزه از قبل نباشد، مسئولین موزه در عوض یک جلد از کتابهای مینیاتوریِ منتشر شده توسط موزه کتابهای مینیاتوری باکو (که در بالا به سه مورد از آن ها اشاره شد) را به اهدا کننده، هدیه میکنند.[/fusion_text][/fusion_builder_column][/fusion_builder_row][/fusion_builder_container]